Niewiele osób wie cokolwiek na temat szczecińskich legend. Kiedyś, ktoś tam, coś tam, zasłyszał o Baszcie Siedmiu Płaszczy - no bo w końcu skądś taka dziwna nazwa musiała się wziąć. Może, coś tam, ktoś tam, kiedyś słyszał o Skarbku z Puszczy Bukowej. A co poza tym? Czy mamy w Szczecinie w ogóle jakieś legendy? - Jedno jest pewne, nawet jeżeli są to wiemy o nich niewiele. Na tej stronie będziemy starały się przybliżyć historie związane z naszym miastem. Historie często będące tylko podaniami, legendami, baśniami, a czasem będą opowiadały o faktycznych zdarzeniach. Jeżeli znacie jakieś interesujące legendy związane z naszym miastem, przysyłajcie je do nas!

Baszta Siedmiu Płaszczy
Gryf - pomorski herb
Skarbek - Duch Lasu
Sydonia von Bork
O kościele w Trzęsaczu

Sydonia - dziś to imię kojarzy nam się z Targami Psychotroniki, Zdrowia i Urody odbywającymi się w Szczecinie co jakiś czas, kojarzyć się może co niektórym z wsią Marianowo, innym z jakąś legendą o czarownicy. Prawda jest jednak taka, że Sydonia Von Bork była prawdziwą postacią, która wpisała się nieco niefortunnie w losy rodu Gryfitów. Traktowana dzisiaj jako legenda, być może z powodu ciekawej historii jej życia postrzeganego przez współczesnych w "romantyczny" sposób, jeszcze przez wiele lat po swojej śmierci uważana była niesłusznie za złą i tajemniczą kobietę.

Wywodząca się z rycerskiego rodu o słowiańskich korzeniach Sydonia urodziła się około roku 1545 w Strzmielach. Tam, na zamku swojego ojca spędziła dzieciństwo. W wieku młodzieńczym zamieszkała w Wołogoszczy jako jedna z dworek na zamku księcia pomorskiego Filipa I. Sydonia wyróżniała się niespotykaną urodą i intelektem, co przysparzało jej wielu adoratorów. Jednak serce młodej dziewczyny zabiło tylko dla jednego - Ernesta Ludwika - syna księcia Filipa I. Ernest Ludwik zdawał się odwzajemniać uczucie i czynił Sydonii nadzieję na rychły ślub i wstąpienie do rodu książęcego. Jednak do ślubu nigdy nie doszło. Za namową rodziny i radców, kierując się interesami dynastii posłał swatów na dwór niemiecki i po pewnym czasie ożenił się z córką księcia brunszwickiego - Zofią Jadwigą. Odrzucona i zraniona Sydonia opuściła zamek i tak rozpoczęła się jej długoletnia tułaczka.

Wraz z siostrą Dorotą wróciła do rodzinnego zamku w Strzmielach. Po śmierci rodziców majątek rodowy przejął brat Sydonii - Urlich. Przez długie lata siostry procesowały się z bratem o majątek. Po ślubie Urlicha opuściły Strzmiele i przeniosły się do klasztoru w Marianowie. Jednak na Marianowie się nie skończyło. Siostry zamieszkiwały w wielu miejscowościach Pomorza takich jak: Stargard, Szczecin, Krępcewo, Resk, Chociwel. W końcu w roku 1604 Sydonia jako 57 letnia kobieta zamieszkała ponownie w klasztorze w Marianowie. Pomimo początkowego uznania jakie Sydonia zdobyła wśród zakonnic, po krótkim czasie wiele z nich obróciło się przeciwko niej. Było to podobnoż spowodowane kłótliwością i zarozumialstwem Sydonii. Wśród swoich współlokatorek (i nie tylko) miała wielu wrogów posądzających ją wiecznie o kontakty z czarnymi mocami. Podejrzenia spowodowane były głównie częstymi zgonami w okolicy jak i w rodzie Gryfitów, które po opuszczeniu przez Sydonię Wołogoszczy zdarzały się nadzwyczaj często. Wierzono, iż Sydonia rzuciła klątwę na ród. Poza tym kobieta uprawiała ziołolecznictwo i mimo już późnego wieku uczestniczyła wciąż w wielu rozprawach, to procesując się o majątek, to odpierając zarzuty o czarnoksięstwo. Również zwięrzęta, które chowała Sydonia - pies Jurgen i kot Chim - zaważyły na późniejszych losach Sydoni, gdy zostały użyte podczas procesu jako dowody jej winy.

Pierwsze oskarżenie miało miejsce w roku 1612, a kolejne w 1619. Sydonię 18 października przewieziono z Marianowa na przesłuchania do zamku Oderburg stojącego niegdyś w okolicach dzisiejszego Grabowa. 2 grudnia podjęto śledztwo o czary, stawiając przy tym Sydonii 74 zarzuty. Większość zarzutów była absurdalna i całkowicie zmyślona. Nie przeszkodziło to jednak w zeznaniach świadków, którzy je potwierdzali . Sydonia nie przyznawała się do stawianych jej oskarżeń. Jednak długie tortury spowodowały, iż potwierdziła jakoby z zemsty rzuciła klątwę na ród Gryfitów i uprawiała czarną magię. Po lekkim otrzeźwieniu i nabraniu sił, zaprzeczyła wcześniejszym zeznaniom... co przyczyniło się do kolejnych tortur. Sydonia przyznawała się kilka razy po czym odwoływała zeznania. W końcu w roku 1620 zapadł wyrok o egzekucji Sydonii. Jako, że wywodziła się z rycerskiego rodu zdecydowano, iż Sydonię się zetnie (przywilej przysługujący z tytułu urodzenia) a następnie spali na stosie zwłoki (według procedury postępowania z czarownicami). Tak też się stało.

74 - letnią Sydonię ścięto toporem 19 sierpnia (lub 28 września) 1620 roku pod murami ówczesnego Szczecina w okolicach dawnej Bramy Młyńskiej (obecnie Muzeum Narodowe przy ul. Staromłyńskiej), a zwłoki spalono na stosie na Psim Wzgórzu. Prochy zaś rozsypano na polach (inna wersja mówi, że wrzucono do Odry).

Sydonia zginęła tragicznie, jednak pozostała jej rzekoma klątwa. Książę Franciszek zmarł w dwa miesiące po egzekucji, tak jak przepowiadała mu podobnoż Sydonia podczas jednego z przesłuchań. W 1622 roku odszedł ze świata książę Ulryk, a w 1626 roku książę Filip Juliusz. W 17 lat po śmierci Sydonii skonał ostatni z rodu Gryfitów - Bogusław XIV. Z kolei Pomorze Zachodnie dostało się w ręce Szwedzkie i brandenburskie. Tak skończyły się czasy panowania rodu Gryfitów i zrodziła się legenda Sydonii - kobiety, która go zniszczyła.

W połowie XIX wieku niemiecki pastor Johann Wilhelm Meinhold zafascynowany losem pięknej Sydonii napisał powieść pt. "Sidonia von Bork - die Klosterhexe" (czarownica klasztorna). Meinhold w swej obszernej powieści opisuje całe życie Sydonii od jej dzieciństwa aż do skazania na śmierć. Przedstawia on Sydonię jako piękną kobietę, w której każdy gotów był się zakochać. Jako kobietę złą, okrutną i przebiegłą. Powieść została przełumaczona na angielski przez matkę Oscara Wilde'a - Lady Jane Wilde w roku 1849 (pt. 'Sidonia The Sorceress'). Wersja angielska tej gotyckiej powieści trafiła na podatny grunt - otóż w tym czasie na wyspach brytyjskich rozwijał się w malarstwie ruch Prerafaelitów, którzy zafascynowani byli mieszanką piękna i zła obecną również w książce. Zainspirowany Edward Burne-Jones namalował dwa portrety - 'Sidonia von Bork' i 'Clara von Bork'. Na tym pierwszym Sydonia przedstawiona jest z miną przebiegłej intrygantki. W tle widać przyszłe ofiary Sydonii - na drugim planie księżną wołogoską Marię (żonę Filipa I). Symboliczny pająk w roku obrazu trzyma tasiemkę z sygnaturą artysty. Napis figurujący na pergaminie, na dole z prawej strony - 'Sidonia von Bork; 1560' sugeruje, że Sydonia ma na nim 20 lat. Drugi obraz przedstawia cnotliwą kuzynkę Sydonii. Obecnie oba portrety znajdują się w Tate Gallery w Londynie.

Malując ten obraz Edward Burne-Jones zapewne wiedział o anonimowym, podwójnym szczecińskim portrecie Sydonii z XVII w., który możemy dzisiaj oglądać w Muzeum Pomorza Zachodniego, w sali książęcej. Wierzy się obecnie również, iż wypracowany rodzaj uczesania na portrecie Burne-Jonesa wzorowany jest obrazami Louisa Kranacha (z którego to postacią związany jest szczeciński portret). Podobno Sydonia przedstawiona jest na szczecińskim portrecie bardzo wiernie. Na obrazie widzimy ją jako piękną młodą dziewczynę oraz jako starą zgorzkniałą kobietę. Meinhold we wstępie do swojej książki opisuje szczeciński portret (który twierdzi zresztą, że widział na własne oczy na zamku Hrabiego von Bork). Niemiecki pastor jest przekonany o autentyczności tego właśnie portretu. Ponadto autor dokładnie opisuje napis, który ma się znajdować na odwrocie portretu i według którego postać stojąca za młodą Sydonią została domalowana, na polecenie Franciszka I, przez innego malarza w czasach kiedy Sydonia była już starą uwięzioną kobietą. Pisarz wierzy, iż w postaci młodej Sydonii widoczny jest wpływ szkoły Louisa Kranacha, z kolei malowidło staruszki jest wg. Meinholda niezaprzeczalnie wzorowane na malarstwie Rubensa. Meinhold tak opisuje postać młodej Sydonii ze szczecińskiego portretu:

"Jej oczy i usta nie są przyjemne dla oka, pomimo ich wielkiej urody - w ustach, szczególnie, można odkryć wyraz zimnej jadowitości."

Co zaś dzieje się dzisiaj z samą Sydonią? Czy naprawdę odeszła? Niektórzy twierdzą, że w księżycowe noce snuje się w białych zwiewnych szatach po tarasie zamku wzdłuż murów... nazywają ją białą damą szczecińskiego zamku.

Opracowanie: Agata Stankiewicz

Jak świadczy powyższy tekst mamy w Szczecinie ciekawe legendy, historie... o których sami często nie wiemy. Powinniśmy umieć się jednak nimi pochwalić, wykorzystać je do celów promocyjnych tak jak Warszawa wykorzystuje Syrenkę, Kraków Lajkonika czy hejnalistę, a Toruń Kopernika... w końcu jak się okazuje Sydonia nie jest jedynie lokalną postacią, lecz bohaterką niemieckich powieści gotyckich czy angielskich obrazów.


Osobom chcącym zgłębić szczegóły życia Sydonii Von Bork polecam następujące strony:
Cudowny Świat - Sydonia czarownica z Wilczego Gniazda
Biała Dama szczecińskiego zamku
Przeszłość Łobza
Bardzo ciekawy wątek na portalu Sedina.pl dotyczący miejsca pochówku Sydonii

Powieść Wilhelma Meinholda w całości dostępna na stronie Projektu Gutenberg
- wersja angielska; gorąco polecam! Pomimo, że Meinhold popuścił wodze fantazji, książka przytacza autentyczne postacie i zdarzenia z historii Pomorza. Każdy mieszkaniec Zachodniopomorskiego znajdzie w niej miejsca, które zna z codziennej rzeczywistości.

Korzystałam również z Przewodnika po Gminie Marianowo. 'Dzieje Sydonii Borkówny, Legendy Marianowskie'. Ryszard Kotla. Wydawnictwo ZART, Szczecin 1998

Inne wydawnictwa na temat dostępne są w szczecińskich muzeach.